مزایا و خطرات استفاده از مواد ضدعفونی کننده کلردار در مراکز بهداشتی

مقدمه

تمیز نگه داشتن محیط های درمانی فقط به ظاهر پاک سطوح مربوط نمی شود. بیمارستان ها، درمانگاه ها، آزمایشگاه ها، مراکز دندانپزشکی و سایر مراکز بهداشتی محیط هایی هستند که روزانه افراد زیادی با شرایط مختلف جسمی در آنها رفت و آمد می کنند. وجود بیماران مبتلا به عفونت، تماس مکرر افراد با سطوح و تجهیزات و احتمال آلودگی با خون یا سایر مایعات بدن باعث می شود ضدعفونی صحیح محیط اهمیت زیادی داشته باشد.

در میان مواد مختلفی که برای این کار استفاده می شوند، مواد ضدعفونی کننده کلردار جایگاه شناخته شده ای دارند. هیپوکلریت سدیم که ماده اصلی بسیاری از محلول های سفید کننده و ضدعفونی کننده است، یکی از رایج ترین ترکیبات این گروه محسوب می شود. دسترسی آسان، قیمت مناسب، سرعت اثر و توانایی از بین بردن طیف وسیعی از عوامل بیماری زا باعث شده است این ماده در بسیاری از برنامه های کنترل عفونت مورد استفاده قرار گیرد.

با این حال، کلر ماده ای نیست که بتوان بدون شناخت و محدودیت از آن استفاده کرد. غلظت نامناسب، تماس مداوم کارکنان با بخارات، استفاده روی تجهیزات حساس یا ترکیب شدن با بعضی مواد شیمیایی می تواند مشکلات قابل توجهی ایجاد کند. حتی یک ماده ضدعفونی کننده قوی در صورتی که روی سطح آلوده و بدون پاکسازی اولیه استفاده شود ممکن است عملکرد مورد انتظار را نداشته باشد.

شناخت مزایا و خطرات استفاده از مواد ضدعفونی کننده کلردار در مراکز بهداشتی به مدیران مراکز درمانی، مسئولان خدمات، پرستاران، کارکنان آزمایشگاه و حتی افرادی که وظیفه نظافت محیط را بر عهده دارند کمک می کند از این مواد به شکل موثرتر و ایمن تری استفاده کنند.

مواد ضدعفونی کننده کلردار چیستند؟

مواد ضدعفونی کننده کلردار گروهی از ترکیبات شیمیایی هستند که پس از حل شدن یا فعال شدن، گونه های موثر کلر را در اختیار محیط قرار می دهند. هیپوکلریت سدیم یکی از شناخته شده ترین اعضای این گروه است و به صورت محلول در بسیاری از مراکز درمانی استفاده می شود. هیپوکلریت کلسیم، دی کلروایزوسیانورات سدیم و بعضی ترکیبات آزاد کننده کلر نیز کاربردهای تخصصی تری دارند.

در محلول هیپوکلریت، بخشی از کلر به شکل اسید هیپوکلروس وجود دارد. این ماده قدرت میکروب کشی زیادی دارد و می تواند در مدت نسبتا کوتاهی بسیاری از باکتری ها، ویروس ها و قارچ ها را غیرفعال کند. در شرایط و غلظت مناسب، کلر می تواند بر بعضی اسپورهای مقاوم نیز اثر داشته باشد.

نکته مهم این است که همه مواد کلردار یکسان نیستند. غلظت ماده اولیه، مقدار کلر فعال، pH، شیوه تولید، تاریخ ساخت و شرایط نگهداری می توانند قدرت نهایی محلول را تغییر دهند. به همین دلیل، در موضوعاتی مانند خرید کلر کلرپارس تبریز 65 درصد نیز باید علاوه بر درصد ماده، مشخصات فنی، کیفیت محصول و تناسب آن با کاربرد مورد نظر بررسی شود. بنابراین عبارت «محلول کلردار» به تنهایی برای تعیین روش مصرف کافی نیست و باید مشخصات واقعی محصول مورد توجه قرار گیرد.

مواد کلردار بیشتر برای ضدعفونی سطوح محیطی و برخی تجهیزات سازگار استفاده می شوند و نباید هر محلول کلرداری را برای پوست، زخم یا تجهیزات پزشکی حساس مناسب دانست.

کلر چگونه میکروارگانیسم ها را از بین می برد؟

عملکرد ضد میکروبی کلر حاصل مجموعه ای از واکنش های شیمیایی است. پس از قرار گرفتن محلول در تماس با میکروارگانیسم، ترکیبات فعال کلر می توانند به اجزای مهم سلول یا ذره میکروبی آسیب وارد کنند.

پروتئین ها و آنزیم های میکروارگانیسم از نخستین اهداف این واکنش ها هستند. اکسید شدن بخش هایی از پروتئین می تواند فعالیت آنزیم های حیاتی را مختل کند. غشای سلولی نیز ممکن است آسیب ببیند و توانایی سلول برای حفظ مواد ضروری کاهش پیدا کند. در بعضی میکروارگانیسم ها، مواد ژنتیکی و مسیرهای تولید انرژی هم تحت تاثیر قرار می گیرند.

یکی از دلایل اهمیت اسید هیپوکلروس این است که نسبت به یون هیپوکلریت توانایی بیشتری برای عبور از ساختارهای میکروبی دارد. به همین دلیل شرایط شیمیایی محلول از جمله pH می تواند بر قدرت ضدعفونی تاثیر داشته باشد.

البته این موضوع به معنی مجاز بودن دستکاری pH محلول با افزودن اسید نیست. اضافه کردن اسید به هیپوکلریت می تواند گاز خطرناک کلر آزاد کند و به هیچ عنوان نباید برای افزایش قدرت محلول چنین کاری انجام شود. اثر نهایی کلر به غلظت، نوع میکروارگانیسم، مقدار آلودگی، زمان تماس، دما و وضعیت سطح بستگی دارد.

مهم ترین مزایای استفاده از مواد کلردار در مراکز بهداشتی

یکی از مهم ترین مزایای مواد کلردار، دامنه نسبتا وسیع فعالیت ضد میکروبی آنها است. بسیاری از باکتری های بیماری زا، تعداد زیادی از ویروس ها و قارچ ها در برابر غلظت مناسب کلر حساس هستند. در غلظت ها و زمان تماس مناسب، بعضی اسپورهای باکتریایی که نسبت به بسیاری از ضدعفونی کننده های معمولی مقاوم هستند نیز قابل کنترل خواهند بود.

سرعت اثر یکی دیگر از دلایل محبوبیت این مواد است. در محیطی مانند بیمارستان که یک اتاق، تخت یا وسیله ممکن است در فاصله کوتاهی توسط افراد مختلف استفاده شود، ضدعفونی کننده ای که بتواند در زمان قابل قبول عمل کند ارزش زیادی دارد. استفاده از محلول های حاوی کلر برای ضدعفونی دستگاه ها و تجهیزات پزشکی نیز در مواردی که جنس تجهیزات با این مواد سازگار باشد و دستورالعمل سازنده اجازه استفاده از آنها را بدهد، می تواند به کاهش آلودگی میکروبی کمک کند.

مزیت مهم دیگر، هزینه نسبتا پایین است. در مراکز بزرگی که هر روز سطح وسیعی باید تمیز و ضدعفونی شود، قیمت ماده مصرفی تاثیر قابل توجهی بر هزینه نهایی خدمات دارد. محلول های هیپوکلریت معمولا در مقایسه با تعدادی از ضدعفونی کننده های تخصصی اقتصادی تر هستند.

در دسترس بودن، قابلیت رقیق سازی و امکان استفاده در شرایط اضطراری نیز از دیگر مزایا است. علاوه بر این، کلر در بسیاری از موارد باقی مانده سمی پایدار مشابه بعضی ترکیبات شیمیایی دیگر ایجاد نمی کند.

این ویژگی ها در مجموع باعث شده اند استفاده از مواد ضدعفونی کننده کلردار در مراکز بهداشتی همچنان بخش مهمی از برنامه کنترل عفونت باشد.

نقش مواد کلردار در کنترل عفونت های بیمارستانی

سطوح اطراف بیمار ممکن است به انواع میکروارگانیسم ها آلوده شوند. نرده تخت، میز کنار بیمار، دستگیره در، کلیدهای برق، سرویس های بهداشتی، تجهیزات قابل استفاده مجدد و سطوحی که مرتب لمس می شوند از جمله نقاطی هستند که توجه بیشتری نیاز دارند.

اگر آلودگی از این سطوح به دست کارکنان، بیماران یا همراهان منتقل شود، زنجیره انتقال می تواند ادامه پیدا کند. به همین دلیل نظافت محیط و ضدعفونی هدفمند یکی از اجزای کنترل عفونت محسوب می شود.

مواد کلردار به خصوص زمانی اهمیت پیدا می کنند که احتمال حضور عوامل بیماری زای مقاوم وجود داشته باشد یا سطح با خون و مایعات بدن آلوده شده باشد. در بعضی شرایط مرتبط با میکروارگانیسم های اسپورزا نیز استفاده از یک محصول کلردار مناسب می تواند نسبت به ضدعفونی کننده های فاقد خاصیت اسپورکشی برتری داشته باشد.

با این وجود، استفاده گسترده از کلر برای هر سطح و در هر شرایطی ضروری نیست. بسیاری از سطوح کم خطر ممکن است ابتدا فقط به پاکسازی مناسب با آب و شوینده نیاز داشته باشند. ضدعفونی باید بر اساس نوع محیط، میزان تماس، احتمال آلودگی و وضعیت بیمار انجام شود.

بنابراین موفقیت برنامه کنترل عفونت بیشتر از مصرف زیاد مواد شیمیایی، به انتخاب درست ماده و اجرای درست فرایند بستگی دارد.

کاربردها و غلظت های مواد کلردار در مراکز بهداشتی

انتخاب غلظت مناسب یکی از مهم ترین بخش های استفاده از مواد کلردار است. مقدار کمتر از حد لازم ممکن است نتواند کاهش میکروبی مورد انتظار را ایجاد کند و غلظت بیش از حد نیز می تواند احتمال خوردگی تجهیزات، تحریک دستگاه تنفسی، آسیب پوستی و افزایش هزینه مصرف را بالا ببرد.

غلظت بالا همیشه به معنی ضدعفونی بهتر نیست و در برخی شرایط، افزایش بی دلیل غلظت فقط خطر آسیب به تجهیزات و کارکنان را بیشتر می کنند.

موضوع دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد تفاوت میان «تمیز کردن» و «ضدعفونی کردن» است. وجود خون، ترشحات، مدفوع، مواد پروتئینی یا سایر آلودگی های آلی ممکن است مقدار زیادی از کلر فعال را مصرف کند. در چنین شرایطی، اگر محلول مستقیما روی یک سطح بسیار آلوده استفاده شود، بخشی از ماده ضدعفونی کننده قبل از رسیدن به میکروارگانیسم هدف با مواد دیگر واکنش می دهد.

به همین دلیل در بسیاری از موارد ابتدا آلودگی قابل مشاهده برداشته و سطح پاکسازی می شود و سپس مرحله ضدعفونی انجام می گیرد. البته در مدیریت برخی آلودگی های خونی بزرگ ممکن است دستورالعمل اختصاصی شامل مرحله اولیه گندزدایی نیز وجود داشته باشد.

زمان تماس نیز دقیقا به اندازه غلظت اهمیت دارد. اگر محصول برای چند دقیقه تماس با سطح طراحی شده باشد اما سطح پس از چند ثانیه خشک یا پاک شود، نمی توان انتظار عملکرد کامل داشت. به همین ترتیب، استفاده از غلظت قوی با زمان تماس بسیار کوتاه الزاما جای یک فرایند استاندارد را نمی گیرد.

برای برخی آلودگی های خونی روی سطوح غیرمتخلخل، مقادیر حدود 500 تا 600 قسمت در میلیون کلر فعال پس از پاکسازی مطرح است. در آلودگی های خونی بزرگ یا شرایط پرخطر آزمایشگاهی، غلظت هایی در حدود 5000 تا 6000 قسمت در میلیون نیز ممکن است مورد نیاز باشد. برای کنترل بعضی اسپورها نیز معمولا محصولات دارای ادعای اسپورکشی و غلظت های بالاتر انتخاب می شوند.

اعداد زیر باید به عنوان راهنمای عمومی دیده شوند. دستور مصرف محصول تایید شده، برنامه کنترل عفونت مرکز و سازگاری تجهیزات همواره اولویت دارند.

در عمل نمی توان یک غلظت ثابت را برای تمام مراکز، محصولات و عوامل بیماری زا پیشنهاد کرد. ترکیب اولیه محلول، مدت نگهداری، نوع سطح، نوع میکروارگانیسم و حتی روش استفاده بر نتیجه اثر می گذارد. به همین دلیل استفاده از ظرف مدرج، دستور رقیق سازی مشخص و ثبت زمان تهیه محلول می تواند خطاهای انسانی را به میزان زیادی کاهش دهد.

چه عواملی بر اثربخشی ضدعفونی کننده های کلردار تاثیر می گذارند؟

قدرت کلر فقط به عدد نوشته شده روی ظرف وابسته نیست. چند عامل همزمان تعیین می کنند که ضدعفونی در محیط واقعی تا چه اندازه موفق باشد.

یکی از مهم ترین عوامل، وجود مواد آلی است. خون، ترشحات بدن و باقی مانده مواد مختلف می توانند با کلر واکنش داده و بخشی از ماده فعال را مصرف کنند. به همین دلیل پاک کردن آلودگی قابل مشاهده اهمیت زیادی دارد.

زمان تماس عامل مهم بعدی است. سطح باید برای مدت تعیین شده تحت تاثیر محلول باقی بماند. خشک شدن سریع یا پاک کردن زودهنگام می تواند کارایی را کاهش دهد.

pH نیز بر تعادل میان اسید هیپوکلروس و یون هیپوکلریت اثر می گذارد. شکل اسید هیپوکلروس معمولا قدرت میکروب کشی بیشتری دارد، اما تنظیم خودسرانه pH با اسید بسیار خطرناک است.

دمای محیط، جنس سطح، مقدار آلودگی و نوع عامل بیماری زا نیز نقش دارند. برای مثال یک باکتری معمولی ممکن است بسیار آسان تر از یک اسپور مقاوم غیرفعال شود.

در نهایت کیفیت اجرای کار اهمیت زیادی دارد. حتی بهترین ماده ضدعفونی کننده نیز اگر با نسبت اشتباه، پوشش ناقص سطح یا زمان تماس ناکافی استفاده شود نتیجه مناسبی ایجاد نمی کند.

خطرات تنفسی، پوستی و چشمی مواد کلردار

یکی از بخش های مهم بررسی مزایا و خطرات استفاده از مواد ضدعفونی کننده کلردار در مراکز بهداشتی، توجه به سلامت افرادی است که هر روز با این مواد کار می کنند.

هیپوکلریت می تواند پوست و چشم را تحریک کند. محلول های غلیظ خطر بیشتری دارند و تماس مستقیم ممکن است باعث قرمزی، سوزش، التهاب و در موارد شدیدتر آسیب شیمیایی شود. استفاده مکرر بدون دستکش مناسب نیز می تواند پوست دست را خشک و تحریک پذیر کند.

دستگاه تنفسی نیز یکی از مسیرهای مهم تماس است. کار کردن با حجم زیادی از محلول در فضای کوچک و کم تهویه، استفاده از روش هایی که قطرات ریز تولید می کنند یا مواجهه مکرر با بخارات مواد ضدعفونی کننده می تواند باعث سوزش بینی و گلو، سرفه یا احساس سنگینی در قفسه سینه شود.

کارکنانی که سابقه حساسیت تنفسی یا آسم دارند ممکن است نسبت به چنین مواجهه ای آسیب پذیرتر باشند. تماس شغلی مکرر با برخی مواد پاک کننده و ضدعفونی کننده با افزایش احتمال علائم تنفسی در کارکنان درمانی ارتباط داشته است. به همین دلیل کاهش تماس غیرضروری، تهویه مناسب و استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی باید بخشی از برنامه مصرف مواد کلردار باشد.

خطر مخلوط کردن کلر با اسیدها و سایر شوینده ها

یکی از جدی ترین اشتباهات هنگام استفاده از سفید کننده ها و ضدعفونی کننده های حاوی هیپوکلریت، مخلوط کردن آنها با سایر مواد شیمیایی است.

ترکیب هیپوکلریت با مواد اسیدی می تواند باعث آزاد شدن گاز کلر شود. این گاز به شدت دستگاه تنفسی را تحریک می کند و مواجهه زیاد با آن ممکن است باعث سرفه شدید، تنگی نفس و آسیب جدی ریه شود. مخلوط کردن مواد حاوی کلر با آمونیاک نیز می تواند ترکیبات گازی تحریک کننده و خطرناک ایجاد کند. به همین دلیل نباید برای «قوی تر شدن» محلول، چند شوینده یا ضدعفونی کننده مختلف را با یکدیگر مخلوط کرد.

مشکل دیگر این است که کارکنان ممکن است از ترکیب دقیق بعضی شوینده های تجاری اطلاع نداشته باشند. بنابراین بهترین اصل این است که محلول کلردار فقط مطابق دستور مصرف محصول استفاده شود و هیچ ماده شیمیایی دیگری به آن اضافه نشود. ظروف محلول نیز باید برچسب مشخص داشته باشند تا احتمال اشتباه، جابه جایی یا مخلوط کردن ناخواسته کاهش پیدا کند.

خوردگی تجهیزات و آسیب به سطوح

کلر یک عامل اکسید کننده است و همین ویژگی که به آن قدرت ضد میکروبی می دهد می تواند برای بعضی مواد و تجهیزات مشکل ایجاد کند.

تماس مکرر محلول های کلردار، به خصوص در غلظت های بالا، ممکن است خوردگی برخی فلزات را سرعت دهد. قطعات فلزی تجهیزات پزشکی، پیچ ها، اتصالات و سطوحی که دائما با محلول تماس دارند ممکن است به مرور دچار تغییر شوند.

برخی پلاستیک ها، لاستیک ها و پوشش های سطحی نیز ممکن است در اثر استفاده مداوم آسیب ببینند. پارچه ها و مواد رنگی هم در معرض سفید شدن یا تغییر رنگ قرار دارند.

به همین دلیل نباید تصور کرد هر سطحی که قابل شستشو است الزاما با هیپوکلریت سازگار خواهد بود. توصیه سازنده وسیله یا تجهیزات اهمیت زیادی دارد.

در تجهیزات حساس، خسارت ناشی از مصرف مکرر یک ضدعفونی کننده نامناسب گاهی بسیار بیشتر از قیمت خود ماده شیمیایی است. در این شرایط انتخاب ضدعفونی کننده سازگارتر می تواند تصمیم منطقی تری باشد.

نگهداری، رقیق سازی و پایداری محلول های کلردار

محلول های هیپوکلریت برای همیشه قدرت اولیه خود را حفظ نمی کنند. نور، گرما، زمان، نوع ظرف و شرایط نگهداری می توانند مقدار کلر فعال را کاهش دهند.

این ترکیبات اگر به درستی نگهداری نشوند، به مرور زمان بخشی از کلر فعال خود را از دست می دهد. به همین دلیل نگهداری محلول در ظرف مناسب، دربسته و دور از نور و گرمای شدید اهمیت دارد.

محلول های رقیق شده معمولا نسبت به محصول غلیظ اولیه سریع تر دچار کاهش قدرت می شوند. در مراکز درمانی بهتر است زمان تهیه محلول های کاری مشخص باشد و سیاست روشنی درباره مدت قابل استفاده بودن آنها وجود داشته باشد.

استفاده از پیمانه یا ظرف مدرج نیز اهمیت زیادی دارد. رقیق سازی چشمی می تواند باعث ایجاد محلولی بسیار ضعیف یا بسیار قوی شود. علاوه بر این، غلظت اولیه محصولات تجاری متفاوت است و نمی توان یک نسبت رقیق سازی را برای تمام سفید کننده ها به کار برد.

ظرف محلول باید دارای برچسب واضح شامل نام ماده، غلظت و در صورت نیاز زمان تهیه باشد. انتقال محلول به بطری نوشیدنی یا ظرف بدون مشخصات کار بسیار خطرناکی است.

مقایسه مواد کلردار با سایر ضدعفونی کننده ها

هیچ ضدعفونی کننده ای برای تمام کاربردها بهترین انتخاب نیست. مواد کلردار نقاط قوت زیادی دارند، اما در بعضی شرایط گزینه های دیگر مناسب تر هستند.

الکل ها برای ضدعفونی سریع بعضی سطوح کوچک و تجهیزات سازگار مفید هستند و به سرعت تبخیر می شوند. با این حال بر اسپورهای باکتریایی اثر مناسبی ندارند و تبخیر سریع می تواند حفظ زمان تماس طولانی را دشوار کند.

ترکیبات آمونیوم چهارتایی معمولا بوی ملایم تر و سازگاری بیشتری با برخی سطوح دارند، اما دامنه اثر آنها با کلر یکسان نیست و برای تمام عوامل بیماری زا مناسب محسوب نمی شوند.

پراکسید هیدروژن و ترکیبات مبتنی بر آن نیز در بسیاری از مراکز استفاده می شوند. بعضی فرمولاسیون های جدید می توانند سرعت اثر و سازگاری سطحی مناسبی داشته باشند، اما هزینه آنها ممکن است بیشتر باشد.

بنابراین انتخاب میان کلر و سایر ضدعفونی کننده ها باید بر اساس عامل بیماری زا، محل مصرف، نوع تجهیزات، زمان تماس، ایمنی کارکنان و هزینه انجام شود.

مواد کلردار زمانی ارزشمند هستند که دقیقا در جای مناسب استفاده شوند، نه زمانی که بدون ارزیابی به عنوان محلول عمومی برای همه چیز مصرف شوند.

نتیجه گیری

مواد ضدعفونی کننده کلردار سال ها است که نقش مهمی در نظافت و کنترل عفونت در بیمارستان ها و سایر مراکز بهداشتی دارند. سرعت اثر مناسب، دامنه گسترده فعالیت ضد میکروبی، دسترسی آسان و قیمت نسبتا پایین از مهم ترین دلایل استفاده گسترده از این ترکیبات هستند. در شرایط خاص نیز توانایی آنها در مقابله با عوامل مقاوم می تواند مزیت مهمی ایجاد کند.

در مقابل، این مواد بدون محدودیت نیستند. کاهش اثر در حضور مواد آلی، احتمال خوردگی تجهیزات، آسیب به بعضی پارچه ها و سطوح، تحریک پوست و چشم و خطرات تنفسی از جمله مواردی هستند که باید در برنامه مصرف در نظر گرفته شوند. مخلوط کردن هیپوکلریت با اسیدها یا مواد حاوی آمونیاک نیز می تواند بسیار خطرناک باشد و باید به طور کامل از آن جلوگیری شود.

اصل اساسی این است که ضدعفونی موثر فقط به انتخاب یک ماده قوی وابسته نیست. پاکسازی صحیح سطح، انتخاب غلظت مناسب، رعایت زمان تماس، توجه به سازگاری تجهیزات، نگهداری درست محلول، تهویه و آموزش کارکنان همگی بخشی از یک فرایند واحد هستند.

در نتیجه، مزایا و خطرات استفاده از مواد ضدعفونی کننده کلردار در مراکز بهداشتی باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. مصرف علمی و هدفمند کلر می تواند ابزار موثری برای کاهش انتقال عوامل بیماری زا باشد، در حالی که استفاده بی برنامه یا بیش از حد ممکن است خود به منبعی برای آسیب کارکنان، بیماران و تجهیزات تبدیل شود. بهترین رویکرد، استفاده از مقدار لازم از ماده مناسب، در محل مناسب و با روش درست است.